Psychologia - Pojęcie rodzaje i typy diagnoz

POJĘCIE, RODZAJE I TYPY DIAGNOZ


POJĘCIE DIAGNOZY Termin "diagnoza" pochodzi z języka greckiego diagnosis i oznacza rozpoznanie, rozróżnienie. Według Podgóreckiego współczesna interpretacja tego pojęcia podkreśla dwa jego składniki: zebranie potrzebnych danych i ich krytyczne opracowanie w drodze rozumowania.
Termin "diagnoza" najwcześniej używany był w medycynie (diagnoza jako rozpoznanie choroby). Pomimo "medycznej" interpretacji wyraz ten jest w coraz szerszym zakresie stosowany i oznacza wszelkie rozpoznanie.
Ogólniejsze sformułowanie podaje Encyklopedia Britannika (1960): zebranie danych, zrobienie użytku z mających znaczenie i pominięcie danych bez znaczenia oraz podanie ostatecznego sądu jest postawieniem diagnozy, która często wymaga zdolności umysłowych najwyższego rzędu.1
Według N. Sillama diagnoza jest logicznym wnioskiem wieńczącym serię badań zmierzających do lepszego zrozumienia zachowania określonej osoby, funkcjonowania grupy lub sytuacji jakiegoś przedsięwzięcia. Każda diagnoza opiera się na trzech podstawowych zasadach:
1. powinna wynikać z dużej liczby zróżnicowanych informacji;
2. musi odnosić się do historii badanego oraz jego związków ze środowiskiem;
3. najbardziej prawdopodobną interpretacją będzie ta, która wyjaśni maksimum faktów przy zastosowaniu minimalnej liczby hipotez.2
Diagnoza w ujęciu Podgóreckiego nie sprowadza się jedynie do czystego opisu. Zawiera oprócz opisu ocenę istniejącego stanu rzeczy, konkluzję oceniającą, wyjaśnienie, postulowanie i stawianie hipotez dotyczących modyfikacji skonstatowanego stanu rzeczy.3
Poznanie diagnostyczne opiera się więc na dwóch głównych elementach: na doświadczeniu i na rozumowaniu.
"Opis możliwie wielostronny cech i objawów badanego zjawiska, uzyskany w drodze (...) obserwacji ma na celu zebranie danych, dotyczących badanego przedmiotu i jego otoczenia. Stanowią one podstawę dalszych rozumowań, prowadzących do diagnozy". S. Ziemski
Z przeglądu definicji wynika, że czynnościami diagnostycznymi są:
* zebranie w odpowiedni sposób danych, które wymagają interpretacji (ocena objawów);
* określenie na ich podstawie badanego stanu rzeczy (stan ten ma charakter złożony).
Diagnozę określamy więc wstępnie "jako rozpoznanie istoty i uwarunkowań złożonego stanu rzeczy na podstawie jego cech (objawów) w oparciu o znajomość ogólnych prawidłowości panujących w danej dziedzinie".4 S. Ziemski RODZAJE I TYPY DIAGNOZ DIAGNOZA ROZWINIĘTA.
Diagnoza rozwinięta składa się z wielu uzupełniających się diagnoz cząstkowych, stawianych za pomocą specyficznych dla danego typu diagnoz metod diagnostycznych. Ziemski wyróżnia 5 diagnoz cząstkowych:
1. klasyfikacyjna = typologiczna - zalicza dane zjawiska lub stan do określonej klasy lub typu zjawisk
2. genetyczna = etiologiczna - wyjaśnia zjawisko lub stan rzeczy w kategoriach genetycznych. Odpowiada na pytanie: jak doszło do ukształtowania się zjawiska?
3. znaczenia = celu - wyjaśnia sens diagnozowanego wycinka rzeczywistości z teleologicznego punktu widzenia lub z punktu widzenia funkcji, jakie dane zjawisko spełnia w szerszym kontekście
4. fazy - określa stadium rozwojowe danego stanu rzeczy w chwili diagnozowania, przy założeniu, iż dane zjawisko ewaluuje w określonym kierunku
5. prognostyczna = rozwojowa - stwierdza główne tendencje rozwojowe w diagnozowanym wycinku rzeczywistości, prognoza formułowana jest zwykle na podstawie ekstrapolacji stanu obecnego w przyszłości.
Kolejność diagnoz cząstkowych nie jest zawsze taka sama.5 TYPOLOGICZNA
GENETYCZNA ZNACZENIA FAZY
PROGNOSTYCZNA
RYS. Schemat diagnozy rozwiniętej (związek między diagnozami cząstkowymi).6 Przyjmując tak zbudowaną diagnozę można powiedzieć, że:
"Diagnoza jest to rozpoznanie na podstawie zebranych objawów i znanych ogólnych prawidłowości badanego złożonego stanu rzeczy przez przyporządkowanie go do typu lub gatunku, dalej przez wyjaśnianie genetyczne i celowościowe, określenie jego fazy obecnej oraz przewidywanego rozwoju." S. Ziemski
Nie w każdym przypadku diagnozowania występują wszystkie aspekty diagnozy i nie zawsze wszystkie są jednakowo ważne. W czynnościach diagnostycznych powinny być uwzględnione przynajmniej dwie diagnozy cząstkowe: diagnoza typologiczna oraz diagnoza genetyczna. Dotyczy to sytuacji, w których można dokonać tylko diagnozy skróconej. Pedagogika społeczna silnie akcentuje rolę znaczeniowego (celowościowego) aspektu diagnozy. Inny, wymagający uwzględnienia aspekt diagnozy nie zupełnie mieści się w czynnościach diagnostycznych i wiąże się z dalszym postępowaniem pedagogicznym - przewidywaniem (diagnoza prognostyczna). Gdyby uwzględnić ten aspekt podział diagnoz cząstkowych (proponowany przez S. Ziemskiego) musiałby ulec modyfikacji i byłby następujący:
1. diagnoza definicyjna
2. diagnoza genetyczna
3. diagnoza znaczenia
4. diagnoza fazy
5. prognoza genetyczna
6. prognoza znaczenia
7. prognoza fazy
W pedagogice społecznej diagnozę określa się jako: "rozpoznawanie w poszczególnych przypadkach przyczyn badanego stanu, ocenę jego objawów i możliwości przemian." W związku z tym podkreśla się znaczenie diagnozy genetycznej oraz wielopłaszczyznowość stanu rzeczy i zjawisk psychospołecznych i znaczenie różnorodności przyczyn. W konsekwencji można więc wyróżnić następujące rodzaje przyczyn:
1. przyczyny wywołujące ("pierwsze", istotne)
2. przyczyny predysponujące (tkwiące we właściwościach danego stanu rzeczy)
3. przyczyny podtrzymujące lub sprzyjające rozwojowi danego zjawiska (wiąże się z uwarunkowaniami środowiskowymi)
Wykorzystując dotychczasowy dorobek metodologii diagnozy i opierając się na dotychczasowym rozumowaniu, można powiedzieć, że diagnoza w pedagogice to rozpoznanie - na podstawie zebranych i ocenionych danych z różnych źródeł - poszczególnego stanu i jego genezy lub jego przyczyn oraz wyjaśnienie znaczenia i etapu rozwoju, a także ocena możliwości jego zmiany (lub utrzymania) w kierunku pedagogicznie pożądanym. Prognoza stanowi natomiast odrębny etap w organizacyjnym cyklu postępowania pedagogicznego - przewidywanie wykracza poza czynności diagnostyczne. Jednak pełna diagnoza nie może być pozbawiona tego aspektu.7

DIAGNOZA DECYZYJNA
Ten typ diagnozy, to opis wyników badania określonego wycinka rzeczywistości, zawierający elementy, które są istotne z punktu widzenia działania praktycznego:
1. pedagogicznego
2. kreacyjnego
3. profilaktycznego
4. kompensacyjnego
5. naprawczego.
Środowiskowa diagnoza decyzyjna jest opisem wyników badania środowiska - ściślej elementów środowiska - zawierającym składniki, które są istotne z punktu widzenia działania pedagogicznego, ściślej z punktu widzenia przekształcania środowiska ze względu na potrzeby pomocy ludziom w rozwoju. Inaczej środowiskowa diagnoza decyzyjna to końcowy wniosek, wynikający z dokonanej przez pedagoga krytycznej oceny zebranych symptomów subiektywnych i obiektywnych, łączenie z nadaniem zespołowi tych symptomów właściwej nazwy.8

POSTDIAGNOZA
Postdiagnoza dokonywana jest w dziedzinach naukowych badających przeszłość. Może mieć jednak zastosowanie praktyczne w pedagogice. Jest ona pomocna w tych przypadkach, w których musimy uwzględnić szerokie przedziały czasowe. Pośrednio służy ona diagnozie decyzyjnej. Jej domeną jest to, iż wzbogaca kompetencje w zakresie diagnostyki. Łatwiej jest bowiem zrozumieć "rzeczywistość" teraźniejszą na tle doświadczeń życiowych poszczególnych pokoleń. Postdiagnoza ma dwie główne zalety:
1. jej wyniki w mały stopniu ulegają dezaktualizacji (postdiagnoza identyfikacyjna)
2. posiada wyjątkową moc weryfikacyjną.9

RODZAJE DIAGNOZ Z PUNKTU WIDZENIA RÓŻNYCH DYSCYPLIN NAUKOWYCH
W prakseologii wyróżnia się diagnozę rozwiniętą złożoną z diagnoz cząstkowych (jak zostało już omówione).
W socjotechnice diagnozę nazywa się ekspertyzą społeczną. Są trzy typy ekspertyz:
1. aksjologiczna
2. diagnostyczna
3. socjotechniczna.
W psychologii klinicznej diagnozę traktuje się jako odmianę badania naukowego. Wyróżnia się następujące typy diagnoz:
wg Obuchowskiej - diagnoza pozytywna i negatywna;
wg Lewickiego - diagnoza reedukacyjna i penitencjarna.
Pedagogika społeczna zajmuje się diagnozą wychowawczą, która ze względu na przedmiot wyróżnia:
1. diagnozę indywidualnych przypadków
2. diagnozę grup społecznych
3. diagnozę społeczności lokalnych.
Natomiast w pedagogice resocjalizacyjnej diagnoza określa stopień odchylenia od normy.10

1 Edward A. Mazurkiewicz - Diagnostyka w pedagogice społecznej. W: T. Pilch, I. Lepalczyk Pedagogika społeczna. Warszawa 1993. 2 Norbert Sillamy - Słownik psychologii. Katowice 1994. 3 Lesław Pytka - Teoretyczne problemy diagnozowania w wychowaniu resocjalizującym. Warszawa 1986. 4 Edward A. Mazurkiewicz - Diagnostyka w pedagogice społecznej. W: T. Pilch, I. Lepalczyk Pedagogika społeczna. Warszawa 1993. 5 Lesław Pytka - Teoretyczne problemy diagnozowania w wychowaniu resocjalizującym. Warszawa 1986. 6 Tamże. 7 Edward A. Mazurkiewicz - Diagnostyka w pedagogice społecznej. W: T. Pilch, I. Lepalczyk Pedagogika społeczna. Warszawa 1993. 8 Tamże. 9 Edward A. Mazurkiewicz - Diagnostyka w pedagogice społecznej. W: T. Pilch, I. Lepalczyk Pedagogika społeczna. Warszawa 1993. 10 Lesław Pytka - Teoretyczne problemy diagnozowania w wychowaniu resocjalizującym. Warszawa 1986. 1



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Psychologia

190 IP banned